Bir toplumun çöküşü çoğu zaman ani olmaz. Önce gündelik hayatın içine yerleşen küçük kırılmalar görünmez hale gelir; ardından yoksulluk sıradanlaşır, adaletsizlik kanıksanır ve güvencesizlik yaşamın değişmez koşulu olarak kabul edilir. Asıl tehlike de burada başlar. Çünkü toplum, çözülüşü yaşarken onu olağan sanmaya başlar. Siyasal alan ise tam bu noktada çözüm üretme kapasitesini kaybettiğinde, geriye yalnızca görünürlüğü yönetmeye çalışan bir mekanizma kalır. Sorunların kendisi değil, onların nasıl sunulduğu önem kazanır. Böylece siyaset, kamusal sorumluluk alanı olmaktan uzaklaşarak bir performans alanına dönüşür. 

Guy Debord’un Gösteri Toplumu tam da bu dönüşümü anlatır. Debord’a göre modern toplumda gerçeklik ortadan kalkmaz; onun yerini temsiller alır. Bugün de tanık olduğumuz şey budur. Krizler çözülmek yerine yönetiliyor; acılar paylaşılmak yerine sergileniyor; toplumsal sorunlar ise siyasal iletişimin dekoruna dönüştürülüyor. Her felaketin ardından aynı cümleler kuruluyor., aynı görüntüler servis ediliyor, aynı semboller dolaşıma sokuluyor. Gösteri, hakikatin üzerini örten bir perdeye dönüşüyor.

Ancak bu tablonun en belirleyici yönü yalnızca gösteri değildir. Daha derinde, siyasal etiğin aşınması vardır. Etik ilkelerin yerini pragmatizm, kamusal yararın yerini kısa vadeli siyasal hesaplar aldığında siyaset, yönünü de ahlaki meşruiyetini de kaybeder. Bugün sıkça karşılaştığımız tutarsızlıklar, yalnızca kişisel fikir değişiklikleri değildir; siyasal kültürün ilkesizlik üzerine kurulmasının sonucudur. Dün reddedilenin bugün savunulması, dün eleştirilen yöntemlerin bugün benimsenmesi artık şaşırtıcı bulunmuyor. Çünkü siyaset, değer üretmek yerine güç üretmeyi önceleyen bir mantıkla hareket ediyor. Burada yalnızca ilke değil, kamusal güven de aşınıyor. Bir toplumun en önemli sermayesi ekonomik kaynakları değil, yurttaşların birbirine ve kurumlarına duyduğu güvendir. Güven kaybolduğunda da hukuk yalnızca metinlerde kalır, demokrasi yalnızca seçimlerden ibaret sanılır ve temsil, meşruiyetini yitirir. Kurumların itibarı zedelendikçe yurttaş ile yurttaş ile siyaset arasındaki mesafe büyür. Sonunda insanlar yalnızca siyasetçilere değil, siyasetin kendisine yabancılaşır.

Bu yabancılaşmayı derinleştiren bir diğer unsur ise hesap verilebilirliğin ortadan kalkmasıdır. Hesap vermenin yerini propaganda, özeleştirinin yerini savunma refleksi aldığında siyaset kendi içine kapanan bir yapıya dönüşür.

Hannah Arendt’in sözünü ettiği “Düşünmeme hali” tam da bu noktada belirleyici olur. Arendt, kötülüğün her zaman büyük ideolojilerden değil, sorgulamayı bırakan sıradan akıldan da beslendiğini söyler. Kendini eleştirmeyen siyasal yapı, aynı yanlışları tekrar eder. Zamanla ter edilen her hata normalleşir; normalleşen her yanlış ise kader olarak sunulur. Oysa, kader diye anlatılan şey, çoğu zaman sorgulanmayan tercihlerin ve ertelenen sorumlulukların toplamıdır.

Kaygı verici olan bütün bunların olağan kabul edilmeye başlanmasıdır. Antonio Gramsci’nin sözünü ettiği hegemonya yalnızca iktidarın zor kullanmasıyla değil; insanların mevcut düzeni doğal ve kaçınılmaz görmesiyle kurulur. Çürüme tam da bu nedenle tehlikelidir. İnsanlar yalnızca yaşadıkları sorunlara değil, o sorunların değişmeyeceğine de inanmaya başladıklarında siyaset, dönüşüm üretme iddiasını tamamen kaybeder.

Bugün yaşadığımız kriz yalnızca ekonomik ya da yönetsel değildir; aynı zamanda hakikatin ve kamusal aklın krizidir. Gösterinin hakikatin yerine geçtiği, ilkenin pragmatizme teslim edildiği, hesap verebilirliğin propagandaya dönüştüğü bir düzende çürüme istisna olmaktan çıkar; sistemin çalışma biçimine dönüşür.

Toplumlar bir gecede yıkılmaz. Önce hakikati kaybedeler. Sonra vicdanı, ardından kurumları… En sonunda ise yanlışın yanlış olduğuna inanma yetisini yitirirler. İşte o an siyaset artık toplumun geleceğini kuran bir irade değil, kendi görüntüsünü korumaya çalışan devasa bir sahneye dönüşür.