ESKİ DÜZEN, YENİ AKIL

Deniz bitti!

Ne yapacağız şimdi?

Dünyanın bugüne kadar ürettiği ekonomik, siyasi ve toplumsal sistemler, insanlığın sorunlarını çözmekte giderek daha fazla zorlanıyor. Kimi eşitsizlik üretiyor, kimi özgürlükleri kısıtlıyor. Kimi insanı inancıyla, kimi parasıyla, kimi de kimliğiyle birbirine düşürüyor.

Kapitalizm mi? Üretiyor ama ürettiğini adil paylaşamıyor.

Sosyalizm mi? Eşitlik iddiasıyla yola çıkıp eşitliği özgürlük pahasına kurmaya kalkıştığı örnekler var.

Demokrasi mi? Sandığı koyuyoruz ortaya, sonra sandıktan çıkan iradeyi her derde deva sanıyoruz.

Faşizm, komünizm, cumhuriyet, krallık…

Her birinin ayrı hikâyesi, ayrı iddiası, ayrı hesabı var.

Dinler, inançlar, öğretiler…

İnsana huzur, adalet ve anlam vaat eden düşünceler bile kimi zaman iktidarların, çıkar çevrelerinin ve istismarcıların elinde başka bir şeye dönüşebiliyor.

Mesele, bütün bu sistemlerin hiçbir işe yaramamış olması değil. Mesele, hiçbirinin insanlığın bütün sorunlarını çözmeye yetmemesi.

Ve galiba artık asıl sorun bu.

***

İnsanlık, bilgi ve teknoloji bakımından akıl almaz bir noktaya geldi. Birkaç saniyede dünyanın öbür ucuna ulaşıyoruz. Yapay zekâyla bilgi üretiyor, uzayı araştırıyor, daha düne kadar hayal saydığımız işleri yapıyoruz.

Peki, insanlık olarak daha adil, daha huzurlu, daha özgür bir dünyada mı yaşıyoruz?

Bir avuç insanın serveti büyürken milyonlarca insan geçim derdinde. Teknoloji ilerliyor, ama eşitsizlik ortadan kalkmıyor. Bilgi çoğalıyor, ama cehalet siyasetin en kullanışlı malzemelerinden biri olmaya devam ediyor.

Bir yanda insan ömrünü uzatmaya çalışan bilim, diğer yanda birbirinin yaşam hakkını elinden almaya çalışan insan.

Tuhaf değil mi?

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın 2025 İnsani Gelişme Raporu da küresel insani gelişmenin yavaşladığına, zengin ve yoksul ülkeler arasındaki eşitsizliklerin yeniden büyüdüğüne dikkat çekiyor.

Yani mesele yalnızca bizim memleketin meselesi değil.

Dünya bir şeyleri yanlış yapıyor.

Hem de bunu yaparken elindeki imkânlar hiç olmadığı kadar büyüyor.

***

Bugün dünyanın dört bir yanında yükselen itirazları, sokak hareketlerini, siyasi kutuplaşmaları ve mevcut düzene duyulan güvensizliği yalnızca günlük olaylarla açıklayamayız.

Bunların bir bölümü, daha derinde yaşanan arayışın işaretleri.

İnsanlar yalnızca yöneteni değiştirmek istemiyor olabilir. Nasıl yönetileceklerini, nasıl yaşayacaklarını, üretilen zenginliğin nasıl paylaşılacağını da sorguluyorlar.

Eski düzenin çatlakları büyüyor.

Yerine ne konulacağını ise henüz kimse bütün açıklığıyla bilmiyor.

Medeniyetler arası diyalog, dinler arası yakınlaşma, uluslararası işbirliği arayışları… Bunlar belki de aynı sorunun farklı cevaplarını arıyor.

Birlikte yaşamanın yeni bir yolunu bulabilecek miyiz?

Yoksa eski kavgalarımızı yeni teknolojilerle, daha büyük silahlarla ve daha hızlı iletişim araçlarıyla sürdürmeye mi devam edeceğiz?

İşte asıl mesele bu.

***

Peki, yeni düzen nasıl olacak?

Hani bizde sık sık “tek bayrak, tek vatan, tek millet” denir ya…

Ya bu anlayış, bir gün bütün insanlığı kapsayan bir boyuta ulaşırsa?

Dünyanın tek bir ülke, bugünkü ülkelerin de bu büyük yapının eyaletleri ya da özerk bölgeleri gibi örgütlendiği bir düzen mümkün olabilir mi?

Bugün hayal gibi görünüyor.

Ama düşünün. Avrupa ülkeleri, yüzyıllarca birbirleriyle savaştıktan sonra ortak kurumlar oluşturabildi. Sınırların, paranın ve egemenlik anlayışının değişmez olmadığını gösteren örnekler ortaya çıktı.

Bu örnek bile bize bir zamanlar imkânsız görünen bazı işlerin, ihtiyaçlar ve koşullar değiştiğinde mümkün olabileceğini gösteriyor.

Belki gelecekte sınırlar bugünkü anlamını yitirecek. Belki kaynaklar, enerji, su, gıda ve teknoloji gibi yaşamsal meseleler ülkelerin tek başlarına çözemeyecekleri ortak sorunlar haline geldikçe yeni yönetim modelleri doğacak.

Belki bölgesel kalkınma, ortak üretim ve kaynakların paylaşımı, bugünkü ulusal rekabetin önüne geçecek.

Belki de insanlığın önündeki asıl sınav; teknolojiyi birilerinin daha fazla kazanması için değil, daha fazla insanın hayatını iyileştirilmesi için kullanması olacak.

Ama burada bir soru var.

Dünyayı birleştirmek başka, bütün dünyayı tek merkezden yönetmek başka...

İnsanlığı ortak bir gelecekte buluşturmak isterken özgürlükleri, farklılıkları ve halkların kendi kararlarını verme hakkını ortadan kaldırırsanız, yeni bir düzen kurmuş olmazsınız. Eskisinin daha büyük bir kopyasını üretirsiniz.

Yeni düzenin büyüklüğü, kaç ülkeyi yönettiğiyle değil, kaç insanı özgür ve güvende yaşatabildiğiyle ölçülmeli.

***

İnançlar konusunda da benzer bir değişim yaşanabilir.

İnsan, var olduğu günden beri hayatın anlamını arıyor. Ölümü, doğayı, evreni, kendisini sorguluyor.

Bu arayışın ortadan kalkacağını sanmıyorum. Belki tam tersine, teknoloji ilerledikçe insanın kendisine ve evrene ilişkin soruları daha da büyüyecek.

Bugün ruhsal gelişim, meditasyon, farkındalık ve çeşitli uzak doğu öğretilerine yönelik ilginin artması da bu arayışın bir parçası olabilir. Elbette bu alanlarda gerçek bir içsel arayışla ticareti, bilimi de kanıtsız vaatlerden ayırmak gerekiyor.

Belki gelecekte insanın kendisini tanıma çabası, inanç ve düşünce sistemleri arasında bugünkünden farklı köprüler kuracak.

Belki de insanlık, birbirinin inancını değiştirmeye uğraşmak yerine birbirinin yaşam hakkına saygı duymayı öğrenecek.

Bana sorarsanız, bu bile başlı başına büyük bir devrim olur.

***

Bütün bunlar ütopik gelebilir.

Evet, bunların hiçbiri yarının kesin gerçeği değil. Küresel bir devlet kurulacağını, sınırların kalkacağını ya da bütün inançların ortak bir yapıya dönüşeceğini kimse bugünden bilemez.

Ama geleceği düşünmek için önce bugünün sınırlarını aşmak gerekiyor.

Çünkü dünya değişirken biz hâlâ aynı tartışmaların içinde dönüp duruyoruz.

Kim kime ne demiş?

Kim kimin arkasından konuşmuş?

Hangi parti kazanmış, hangisi kaybetmiş?

Bunların hepsinin bir karşılığı var elbette. Fakat insanlığın önündeki büyük değişimleri görmezden gelip bütün enerjimizi günlük siyasi hesaplaşmalara harcarsak, yarının dünyasına bugünün sorunlarıyla yakalanırız.

Sonra da neden geride kaldığımızı tartışırız.

Eski ezberlerle yeni bir dünya kuramayız.

Yeni bir düzen kurulacaksa, yalnızca teknolojisi değil, insan anlayışı da değişmek zorunda. Gücü elinde tutanın değil, hakkı olanın sözünün geçtiği; farklılıkların tehdit sayılmadığı; üretimin ve refahın daha adil paylaşıldığı bir dünya…

Bunun nasıl gerçekleşeceğini bilmiyorum.

Ama böyle bir dünyanın mümkün olup olmadığını düşünmekten de vazgeçemiyorum.

Benim penceremden görünen bu.

Peki sizin perspektifinizden ne görünüyor?

Deniz gerçekten bitti mi, yoksa insanlık yeni bir okyanus mu keşfediyor?